Dyzartria


Dyzartrią określa się jeden z typów zaburzenia mowy, który związany jest z dysfunkcją aparatu wykonawczego – języka, podniebienia, gardła, krtani. Zaburzenie może być powodowane przez uszkodzenie mięśni, unerwiających te mięśnie nerwów czaszkowych lub jąder tych nerwów, a także przez uszkodzenia układu pozapiramidowego lub dróg korowo-jądrowych. Dyzartria może mieć także związek z miejscowymi nieprawidłowościami w budowie podniebienia, języka oraz krtani. Zaburzenia mowy związane z dyzartrią mogą mieć różne nasilenie, często współwystępuje razem z innymi schorzeniami zarówno mowy, jak i narządów ruchu.

Na skutek powstałych uszkodzeń dochodzi do powstania tak zwanej mowy dyzartrycznej, która jest niewyraźna, powolna, bezgłośna, z tak zwanym przydźwiękiem nosowym. Co powodowane jest przez opadnięcie podniebienia miękkiego. Zazwyczaj jest zachowane tworzenie samogłosek, jednak w zależności od miejsca uszkodzenia dominować mogą zaburzenia w artykulacji:

  • samogłosek wargowych – b, p, w, f,
  • samogłosek zależnych od funkcji języka – d, t, r, s,
  • samogłosek podniebiennych – g, k, h.

Język po zabiegu chirurgicznymO dyzartrii mówi się wówczas, gdy pacjent nie ma problemu z wyrażaniem swoich myśli w odpowiednich strukturach językowych, jednak w wyniku zaburzeń nerwowo-mięśniowych nie może w prawidłowy sposób zrealizować wypowiedzi. W najpoważniejszych przypadkach dyzartria przybierać może formę anartrii, czyli niemożności tworzenia artykułowanych dźwięków. Mowa staje się wówczas bełkotliwa i niezrozumiała.

Wyróżnić można kilka rodzajów dyzartrii, które według kryterium objawowego dzielą się na:

  • dyzartrię spastyczna – objawia się upośledzeniem artykulacji, powolną nosową i chrapliwą mowę, w niskiej tonacji, występuje wzmożone napięcie mięśniowe oraz wolniejsze ruchy warg oraz języka,
  • dyzartria wiotka – objawia się upośledzeniem artykulacji, nosową, zamazaną i bezgłośną mową, występuje osłabienie mięśni, np. żuchwy, warg czy też podniebienia miękkiego, podczas mówienia pojawić się mogą duszności, występuje nosowe zabarwienie głosu, a także osłabienie lub całkowity zanik odruchu wymiotnego,
  • dyzartria ataktyczna – to mowa wybuchowa, skandowana, między sylabami i słowami występują przerwy, występuje nadmierne akcentowanie oraz zwolnione lub też nierytmiczne tempo mowy, zaburzona jest płynność mowy oraz koordynacja ruchowa,
  • dyzartria hipokinetyczna (hipertoniczna) – objawia się monotonną, spowolniałą i niewyraźną mową, osoba chora kilkakrotnie powtarza to samo słowo, występuje zmniejszone akcentowane,
  • dyzartria hiperkinetyczna – występuje porywista i wybuchowa mowa, w obrębie narządów artykulacyjnych występują mimowolne ruchy, artykulacja jest niedokładna,
  • dyzartria mieszana – charakterystyczne dla niej jest występowanie różnych cech wymienionych przy innych rodzajach dyzartrii. W praktyce bardzo rzadko spotykane są czyste postacie tego zaburzenia.

Przyczyny powstawania

Dyzartria to zaburzenie mowy mające związek z uszkodzeniem ośrodków ruchowych kory, dróg piramidowych, układu pozapiramidowego, móżdżku oraz obwodowego neuronu ruchowego. Może być powodowana przez uszkodzenia w okolicach mózgu, pnia mózgu, móżdżku, nerwów obwodowych, złącza nerwowo-mięśniowego, a także samych mięśni. Do dyzartrii prowadzić mogą wszelkie schorzenia obejmujące te struktury.

W zależności od rodzaju dyzartrii mogą być różne przyczyny jej powstawania:

  • dyzartria spastyczna – najczęściej powodowana jest przez miażdżycę naczyń mózgowych,
  • dyzartria wiotka – przez chorobę Charcota, miażdżycę naczyń mózgowych, polio, chorobę Heinego-Medina, polineuropatię błoniczą, udary na poziomie pnia mózgu – opuszki, udary zatorowe, zatrucie jadem kiełbasianym,
  • dyzartria ataktyczna – przez stwardnienie rozsiane, zwyrodnienie móżdżku – ataksja Friedricha, zanik móżdżku i guzy móżdżku, zatrucia UN,
  • dyzartria hipokinetyczna (hipertoniczna) – przez chorobę Parkinsona i zespół parkinsonowski,
  • dyzartria hiperkinetyczna – przez pląsawicę Huntington, pląsawicę Sydenhama, dystonie oraz zespół Gilles’a de la Tourette’a
  • dyzartria mieszana – do jej powstawania przyczynia się choroba Wilsona, stwardnienie rozsiane i stwardnienie zanikowe boczne, ten rodzaj dyzartrii często występuje również u osób po urazach czaszkowo-mózgowych.

W literaturze spotkać można także inne klasyfikacje dyzartrii między innymi uwzględniające kryterium lokalizacji, czyli poziom uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. W związku z tym wyróżnić można 3 formy dyzartrii:

  • korową:
    • apraksyjna postcentralna-kinestetyczna – zaburzone jest w niej czucie artykulacyjnych układów, głównie układu spółgłosek,
    • apraksyjna premotoryczna-kinetyczna – charakterystyczne jest dla niej zaburzenie czasowej organizacji ruchów artykulacyjnych i jednoczesny rozpad tych ruchów na różne elementy.
  • pseudoopuszkową, która powstaje na skutek centralnego spastycznego oraz najczęściej obustronnego porażenia mięśni aparatu mowy. Największemu zaburzeniu ulegają ruchy dowolne.
  • opuszkowa – powstaje na skutek wybiórczego, najczęściej lewo lub też prawostronnego paraliżu mięśni aparatu mowy – języka, warg, podniebienia miękkiego, krtani, żuchwy lub też mięśni oddechowych. Dla dyzartrii opuszkowej charakterystyczne jest zaburzenie dowolnych i mimowolnych ruchów we współpracujących grupach mięśni.

Biorąc pod uwagę kryterium przyczynowe wyróżnia się dyzartrię:

  • korową – powstaje w wyniku uszkodzenia okolic ruchowej kory mózgowej,
  • piramidową, czyli rzekomoopuszkową – powstającą na skutek uszkodzenia dróg piramidowych, które prowadzą od okolic ruchowej kory do jąder nerwów czaszkowych znajdujących się w pniu mózgu – unerwiają one  narząd mowy,
  • pozapiramidową, czyli podkorową – jest ona skutkiem uszkodzenia układu pozapiramidowego – jąder podkorowych oraz jądra czerwiennego i dróg nerwowych,
  • opuszkową – powstającą na skutek uszkodzenia jąder nerwów czaszkowych, które zlokalizowane są w opuszce lub też nerwów z nich wychodzących, które unerwiają aparat artykulacyjny,
  • móżdżkową – będącą skutkiem uszkodzenia móżdżku.

Dyzartrie podzielić można także ze względu na kryterium miejsca uszkodzenia, charakter i rozległość, gdzie wyróżnia się dyzartrię:

  • korową – jest skutkiem uszkodzenia kory mózgowej w obszarze pól wydawania głosu. Poza objawami dyzartrii często pojawiają się również zaburzenia typu afatycznego, przez co zidentyfikowanie schorzenia jest utrudnione.
  • nadjądrową (rzekomoopuszkowa) – jest skutkiem uszkodzeń korowych półkul lub dróg korowo-jądrowych. Charakterystyczny dla niej jest spastyczny niedowład mięśni artykulacyjnych.
  • jądrową (wiotką, opuszkową) – jest skutkiem niedowładu obwodowego lub też porażenia mięśni unerwianych przez jądra nerwów czaszkowych. Jest to wiotki niedowład mięśni artykulacyjnych.
  • móżdżkową (ataktyczną) – jest skutkiem uszkodzenia móżdżkowego ośrodka koordynacji mowy, czego skutkiem są zaburzenia koordynacji funkcji mięśniowej.
  • podkorową – powstaje na skutek uszkodzenia jader podkorowych, czego skutkiem są zaburzenia ruchów i napięcia mięśni. Może występować w dwóch odmianach:
    • hipokinetyczno-hipertonicznej,
    • hiperkinetyczno-hipotonicznej.
  • obwodową (dysglosja) – to wiotkie porażenie powstające w wyniku obwodowego uszkodzenia nerwów odpowiadających za unerwienie mięśni narządów mowy, czyli twarzy, podniebienia, języka oraz krtani.

Leczenie dyzartrii

Pacjent z nabytą dyzartrią może mieć problemy oddechowo-fonacyjne, a także kłopoty z połykaniem pokarmów. Mowa często jest skandowana i spowolniała. W przypadku dyzartrii zalecane jest wykonywanie ćwiczeń oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnych, które mają na celu zmniejszenie zaburzeń płynności mowy oraz poprawę jakości. Ćwiczenia, które powinno się wykonywać w dyzartrii można podzielić na ćwiczenia:

  • oddechowo-fonacyjne,
  • mające usprawnić aparat artykulacyjny, czyli język, wargi oraz podniebienie,
  • artykulacyjne.

Wśród najprostszych ćwiczeń zalecanych do wykonywana u osób z dyzartrią nabytą wymienić można:

  • ćwiczenia usprawniające aparat artykulacyjny:
    • Proste ćwiczenia języka, takie jak mlaskanie, układanie języka w rurkę, wsuwane języka pod dolną i górną wargę, wypychanie językiem policzków, przesuwanie języka na boki, dotykanie czubkiem języka kolejnych zębów, przesuwanie zygzakiem po podniebieniu itp.
    • Ćwiczenia warg – parskanie, cmokanie prychanie, robienie dzióbka z ust i naprzemienne ich rozszerzanie, układanie warg jak do wymawiania samogłosek a wypowiadanie głosek p, b, w, f.
  • ćwiczenia oddechowe:
    • Ćwiczenie wykonuje się w pozycji leżącej. Jedną rękę należy położyć na brzuchu, natomiast drugą w górnej części klatki piersiowej Podczas wdechu przepona przesuwa się do góry, a brzuch się uwypukla, przy wydechu przepona wraca do wcześniejszego położenia i brzuch opada. Ćwiczenie należy wykonać trzykrotnie, a podczas wydmuchiwania powietrza wymówić długo głoskę f lub s.
    • Koleje ćwiczenie polega na wyrabianiu długiej fazy wydechowej – dzięki temu można wypowiadać dłuższe frazy bez wysiłku i bez zmniejszania wyrazistości czy głośności końcowych elementów. Nie zwiększa się także tempa mowy. Ćwiczenie wykonuje się poprzez stopniowe zwiększanie wydechu do  5-8 sekund, a nawet dłużej.
    • Ćwiczenie uczące ekonomicznego zużywana powietrza – należy wymawiać długie s robiąc przerwy co ok. 3 sekundy, jednak podczas przerwy nie należy wydychać powietrza. Można również wymawiać długie s przerywając tą czynność ok. 10 razy.
  • ćwiczenia fonacyjne:
    • Ćwiczenie polega na mruczeniu przy jednoczesnym przedłużaniu głoski m. Należy wymawiać przedłużone m w otoczeniu samogłosek – wymawianie długo MA ME MY MI MO MU, AMA EME YMY IMI OMO UMU, AM EM YM IM OM UM.
    • Podobnie można wybrzmiewać przedłużone N w otoczeniu samogłosek – NA NE NY NI NO NU, ANA ENE YNY IN ONO UNU, AN EN YN IN ON UN.
    • Ćwiczenie na samych samogłoskach – przedłużanie kolejno A, E, Y, I, O, U.
    • Ćwiczenie miękkiego ataku głosu, czyli wymawianie kolejno: P (wdech), A P (wdech), I P (wdech), U P (wdech), Y P (wdech), O P (wdech), E.
  • ćwiczenia na tekstach:
    • Przy mowie dyzartrycznej ćwiczenia na gotowych tekstach polegają na płynnym ich czytaniu, bez skandowania. W celu osiągnięcia takiego efektu należy czytać wolno i śpiewnie. Powinno się lekko przedłużać samogłoski oraz głoski, które można przedłużać, między innymi sss czy fff.
  • ćwiczenia prozodii:
    • Ćwiczenia polegające na czytaniu zdań z różną intonacją, tempem i akcentem. Samogłoski wypowiadane są z różnym natężeniem, rytmem i z różną wysokością głosu.
VN:F [1.9.22_1171]
Ocena artykułu:

Być może zainteresują Cię także poniższe tematy: